ಬರಹ/ ಚಿತ್ರ : ಸತೀಶ್ ಶೆಟ್ಟಿ ಚೇರ್ಕಾಡಿ ದೊಡ್ಡಮನೆ
ಅಖಂಡ ಭಾರತೀಯ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ಪ್ರಕೃತಿ ಮತ್ತು ಜೀವಸಂಕುಲದ ನಡುವಿನ ಪವಿತ್ರ ನಂಟನ್ನು ಸಾರುವ ಅಪರೂಪದ ಹಬ್ಬಗಳಲ್ಲಿ ನಾಗರಪಂಚಮಿ ಅಗ್ರಗಣ್ಯವಾದದ್ದು. ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದ ಶುಕ್ಲ ಪಕ್ಷದ ಪಂಚಮಿಯಂದು ಆಚರಿಸಲ್ಪಡುವ ಈ ಹಬ್ಬವು ಕೇವಲ ಆಚರಣೆ ಅಥವಾ ನಂಬಿಕೆಗೆ ಮಾತ್ರ ಸೀಮಿತವಾಗಿಲ್ಲ; ಇದೊಂದು ನಮ್ಮ ಪೂರ್ವಜರ ದೂರದೃಷ್ಟಿ, ವಿಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ಪರಿಸರ ಪ್ರೀತಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದೆ.
ಪೌರಾಣಿಕ ಹಿನ್ನೆಲೆ: ಹಾವಿಗೂ ನಮಗೂ ಇರುವ ದೈವಿಕ ನಂಟುನಾಗರಪಂಚಮಿಯ ಹಿನ್ನೆಲೆಗೆ ಪುರಾಣಗಳಲ್ಲಿ ಹಲವು ಸುಂದರ ಕಥೆಗಳಿವೆ. ಮಹಾಭಾರತದಲ್ಲಿ ಜನಮೇಜಯ ಮಹಾರಾಜನು ತನ್ನ ತಂದೆಯ ಸಾವಿಗೆ ಪ್ರತೀಕಾರವಾಗಿ ಸರ್ಪಯಾಗ ಮಾಡಿದಾಗ, ಆಸ್ತಿಕ ಮುನಿಯು ಬ್ರಾಹ್ಮಣರ ಮತ್ತು ನಾಗಗಳ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮಧ್ಯಪ್ರವೇಶಿಸಿ ಯಾಗವನ್ನು ತಡೆದ ದಿನವೇ ಶ್ರಾವಣ ಪಂಚಮಿ ಎನ್ನಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಅಂದಿನಿಂದ ಸರ್ಪಕುಲವು ಉಳಿಯಿತು ಮತ್ತು ಅಂದಿನ ನೆನಪಿಗಾಗಿ ನಾಗಾರಾಧನೆ ರೂಢಿಗೆ ಬಂತು.ಇನ್ನೊಂದೆಡೆ, ಸಮುದ್ರ ಮಂಥನದ ಸಂದರ್ಭದಲ್ಲಿ ವಾಸುಕಿ ನಾಗವು ಮಂದಾರ ಪರ್ವತವನ್ನು ಹಗ್ಗವಾಗಿ ಸುತ್ತಿಕೊಂಡು ಸಾಗರದ ವಿಷವನ್ನು ಸಹಿಸಿದ ತ್ಯಾಗವನ್ನು ಸ್ಮರಿಸಲಾಗುತ್ತದೆ.
ಹಿಂದೂ ಧರ್ಮದಲ್ಲಿ ಶಿವನ ಮೈಯಾಭರಣವಾಗಿ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಶೇಷಶಯನವಾಗಿ ಹಾವನ್ನು ಪೂಜಿಸುವುದು ಪ್ರಕೃತಿಯಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರತಿಯೊಂದು ಜೀವಿಯೂ ದೈವಿಕ ಅಂಶವನ್ನು ಹೊಂದಿದೆ ಎಂಬ ಭಾರತೀಯ ಸನಾತನ ದೃಷ್ಟಿಕೋನವನ್ನು ಬಿಂಬಿಸುತ್ತದೆ.
ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸತ್ಯ: ಮೂಢನಂಬಿಕೆಯಲ್ಲ, ಜೀವ ವಿಜ್ಞಾನಇಂದಿನ ಆಧುನಿಕ ಯುಗದಲ್ಲಿ ಕೆಲವರು ನಾಗರಪಂಚಮಿಯನ್ನು ಕೇವಲ ಮೂಢನಂಬಿಕೆ ಎಂದು ತಳ್ಳಿಹಾಕುತ್ತಾರೆ. ಆದರೆ ಇದರ ಹಿಂದೆ ಅಚ್ಚರಿಯ ವೈಜ್ಞಾನಿಕ ಸತ್ಯವಿದೆ.
ಋತುಮಾನದ ಬದಲಾವಣೆ : ಶ್ರಾವಣ ಮಾಸದಲ್ಲಿ ಮಳೆ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ಸುರಿಯುವುದರಿಂದ ಹಾವುಗಳು ವಾಸಿಸುವ ಹುತ್ತಗಳಿಗೆ ನೀರು ನುಗ್ಗುತ್ತದೆ. ಇದರಿಂದ ಹೊರಬರುವ ಹಾವುಗಳು ಆಹಾರ ಹುಡುಕುತ್ತಾ ಜನವಸತಿ ಪ್ರದೇಶಗಳಿಗೆ ಬರುವ ಸಾಧ್ಯತೆ ಇರುತ್ತದೆ.
ಪ್ರಕೃತಿಯ ಜಾಗರೂಕತೆ: ಹಾವುಗಳು ಮನೆಯ ಸುತ್ತಮುತ್ತ ಬಾರದಂತೆ ಎಚ್ಚರ ವಹಿಸಲು ಮತ್ತು ಅವುಗಳಿಗೆ ಹಾನಿ ಮಾಡದೆ ಗೌರವದಿಂದ ನೋಡಿಕೊಳ್ಳಲು ಹಬ್ಬದ ರೂಪದಲ್ಲಿ ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಹುತ್ತಕ್ಕೆ ಹಾಲೆರೆಯುವುದು ಸಾಂಕೇತಿಕವಷ್ಟೇ; ವಾಸ್ತವದಲ್ಲಿ ಹಾವುಗಳಿಗೆ ಹಾಲಿನ ಜೀರ್ಣಶಕ್ತಿ ಇರುವುದಿಲ್ಲ ಎಂಬುದನ್ನು ವೈಜ್ಞಾನಿಕವಾಗಿ ಗಮನಿಸಬೇಕು.
ರೈತಾಪಿ ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಅತಿ ದೊಡ್ಡ ವರದಾನಭಾರತೀಯ ಕೃಷಿ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯಲ್ಲಿ ನಾಗನು “ರೈತನ ಮಿತ್ರ” ಎಂದೇ ಕರೆಯಲ್ಪಡುತ್ತಾನೆ.ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ಬೆಳೆಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಇಲಿಗಳು, ಹೆಗ್ಗಣಗಳು ಮತ್ತು ಇತರ ಕೀಟಗಳನ್ನು ಹಾವುಗಳು ನೈಸರ್ಗಿಕವಾಗಿಯೇ ಬೇಟೆಯಾಡಿ ತಿನ್ನುತ್ತವೆ.ಇದರಿಂದ ರೈತರ ಬೆಳೆಗಳು ಉಳಿಯುತ್ತವೆ ಮತ್ತು ಇಳುವರಿ ಹೆಚ್ಚಾಗುತ್ತದೆ. ರಾಸಾಯನಿಕ ವಿಷಗಳಿಲ್ಲದೆ ಭೂಮಿಯನ್ನು ಕಾಪಾಡುವ ಮೌನ ಕಾವಲುಗಾರನೇ ಹಾವು.
ರೈತರು ತಮ್ಮ ಹೊಲದ ಸಂಪತ್ತನ್ನು ರಕ್ಷಿಸುವ ಸರ್ಪಗಳಿಗೆ ಕೃತಜ್ಞತೆ ಸಲ್ಲಿಸುವ ಪರ್ವಕಾಲವೇ ನಾಗರಪಂಚಮಿ.ಪರಿಸರ ಮತ್ತು ಕಾಡು ರಕ್ಷಣೆ: ಸಮತೋಲನದ ಪಾಠನಾಗರಪಂಚಮಿಯು ಕೇವಲ ಹಾವಿನ ಪೂಜೆಯಲ್ಲ, ಸಮಗ್ರ ಪರಿಸರ ರಕ್ಷಣೆಯ ಮಂತ್ರವಾಗಿದೆ.ಆಹಾರ ಸರಪಳಿಯಲ್ಲಿ (Food Chain) ಹಾವುಗಳು ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಪಾತ್ರವಹಿಸುತ್ತವೆ. ಇವುಗಳಿಲ್ಲದಿದ್ದರೆ ಇಲಿಗಳ ಸಂಖ್ಯೆ ವಿಪರೀತವಾಗಿ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ರೈತರ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳು ನಾಶವಾಗುತ್ತವೆ.
ಕಾಡುಗಳ ನಾಶದಿಂದಾಗಿ ವನ್ಯಜೀವಿಗಳು ನಾಡಿಗೆ ಬರುತ್ತಿರುವ ಇಂದಿನ ದಿನಗಳಲ್ಲಿ, ನಾಗರಪಂಚಮಿಯ ಮೌಲ್ಯಗಳು ನಮಗೆ ಪ್ರಾಣಿ-ಪಕ್ಷಿಗಳೊಂದಿಗೆ ಸಹಬಾಳ್ವೆ ನಡೆಸುವುದನ್ನು ಕಲಿಸುತ್ತವೆ.
ಹೃದಯಸ್ಪರ್ಶಿ ಭಾವನೆ: ಪ್ರಕೃತಿಯೊಂದಿಗೆ ನಮ್ಮ ಭಾವಬಂಧನಾಗರಪಂಚಮಿಯ ದಿನ ತಂಗಿಯರು ಅಣ್ಣನ ಮನೆಯಲ್ಲಿ ತೊಟ್ಟಿಲು ತೂಗಿ, ನಾಗದೇವನಿಗೆ ಪೂಜೆ ಸಲ್ಲಿಸಿ, ತಮ್ಮ ಸೌಭಾಗ್ಯ ಮತ್ತು ರಕ್ಷಣೆಯನ್ನು ಕೋರುವುದು ನಮ್ಮ ಸಂಸ್ಕೃತಿಯ ಭಾವನಾತ್ಮಕ ಸೌಂದರ್ಯ. ಇದು ಕೇವಲ ಒಂದು ಆಚರಣೆಯಲ್ಲ; ಬದಲಿಗೆ ಮನುಷ್ಯನಿಗೂ, ಮಣ್ಣಿಗೂ, ಮರಕ್ಕೂ, ಮೂಕ ಪ್ರಾಣಿಗಳಿಗೂ ಇರುವ ಅವಿನಾಭಾವ ಸಂಬಂಧದ ಕೊಂಡಿ.
ಇಂದಿನ ಯಾಂತ್ರಿಕ ಬದುಕಿನಲ್ಲಿ ನಾವು ಪ್ರಕೃತಿಯಿಂದ ದೂರವಾಗುತ್ತಿದ್ದೇವೆ. ಆದರೆ ನಾಗರಪಂಚಮಿಯಂತಹ ಹಬ್ಬಗಳು ನಮ್ಮ ಬೇರುಗಳನ್ನು ನೆನಪಿಸುತ್ತವೆ. ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಿದರೆ ಮಾತ್ರ ನಾವೂ ಉಳಿಯಬಲ್ಲೆವು ಎಂಬ ಪರಮ ಸತ್ಯವನ್ನು ಈ ಹಬ್ಬವು ಮೌನವಾಗಿ ನಮಗೆ ಬೋಧಿಸುತ್ತದೆ.
ಬನ್ನಿ, ಈ ನಾಗರಪಂಚಮಿಯಂದು ಪ್ರಕೃತಿಯನ್ನು ಪ್ರೀತಿಸುವ, ಜೀವಸಂಕುಲವನ್ನು ಗೌರವಿಸುವ ಸಂಕಲ್ಪ ಮಾಡೋಣ.
